Skip to main content

Miasto sztuki

Obecność sztuki w obrębie architektury i przestrzeni miejskich nie jest zjawiskiem nowym czy charakterystycznym jedynie dla współczesności. Człowiek ze swojej natury potrzebuje upiększać przestrzeń, w której żyje i nadawać jej zindywidualizowane cechy – tak, by podkreślić swój związek z miejscem – pisze Maja Wolniewska z Fundacji Artystyczna Podróż Hestii.

Image
Maja Wolniewska

Przechadzając się ulicami Barcelony możemy intencjonalnie lub przypadkiem natrafić na wyjątkowe miejsce: park, którego główną atrakcją z pewnością nie jest roślinność. Oprócz widoku ogrodów i pięknego krajobrazu Park Guell zachwyca przede wszystkim dziełami sztuki – nie są to jednak pomniki, ale konkretne założenia urbanistyczne, mające na celu zróżnicować przestrzeń i ozdobić ją charakterystycznymi dla artysty formami. Park jest zresztą nie tylko estetyczną gratką dla turystów, ale także wyjątkowym założeniem, mającym na celu jak najlepiej spełnić potrzeby mieszkańców Barcelony. Niesamowite widoki i doznania zapewnią obecne w Parku Guell rzeźby i instalacje, wykonane przez Antonio Gaudiego, artystę i architekta, którego wyobraźnia i innowacyjne działania zachwycają odbiorców na całym świecie. Całe założenie jest zresztą odzwierciedleniem przyjaźni i wspólnych pasji – Gaudi wraz ze swoich przyjacielem, Eusebio Guellem, barcelońskim przedsiębiorcą, wspólnie opracował projekt wyjątkowego osiedla, odzwierciedlającego w nowoczesny sposób założenie angielskiego „miastaogrodu”. Park Guell jest więc odzwierciedleniem wzajemnej fascynacji i pasji, a przy tym pokazuje także, że sztuka i biznes mogą stworzyć długofalowy projekt, oparty na wspólnych wartościach.

Hiszpanie mogą pochwalić się jeszcze jedną miejscowością wypełnioną fascynującymi rzeźbami. Niewielka Marbella w Andaluzji stała się bowiem miejscem prezentacji wielkiej sztuki. Wzdłuż malowniczej nadmorskiej promenady Avenida del Mar znajdziemy pięć wielkoformatowych rzeźb samego Salvadora Dali – prekursora i najsłynniejszego przedstawiciela surrealizmu. Z kolei miłośnicy dalszych wojaży w poszukiwaniu sztuki w mieście niewątpliwie powinni obrać kurs na Japonię, gdzie niemal w każdym większym mieście funkcjonuje park czy ogród rzeźby.

Obecność sztuki w obrębie architektury i przestrzeni miejskich nie jest zjawiskiem nowym czy charakterystycznym jedynie dla współczesności. Człowiek ze swojej natury potrzebuje upiększać przestrzeń, w której żyje i nadawać jej zindywidualizowane cechy – tak, by podkreślić swój związek z miejscem. W dobie antyku i w czasach nowożytnych dekoracje rzeźbiarskie czy malarskie pojawiały się na elewacjach budynków, jednak z pewnością zdajemy sobie sprawę, że dostęp do sztuki był „towarem” ekskluzywnym, ograniczonym tylko do najwyższych warstw społecznych. Sztuka w przestrzeniach publicznych pojawiała się przede wszystkim w formie wizerunków władców: portretów konnych monarchów, obelisków czy łuków triumfalnych upamiętniających militarne sukcesy, pełniących funkcję, którą współcześnie można określić jako propagandową. Stąd też, po rewolucji czasów oświecenia, stopniowej demokratyzacji społeczeństw europejskich, aż po wiek XX – wiek masowości, ale i sztuki współczesnej wraz z licznymi ruchami awangardowymi – coraz częściej pojawiały się postulaty większej dostępności do sztuki dla wszystkich obywateli; sztuki publicznej. Jak bowiem twierdzili liczni teoretycy i badacze (zarówno wówczas, jak i dziś) obcowanie ze sztuką kształtuje wrażliwość całych społeczeństw, formuje gusta i pozytywnie wpływa na jakość życia w danej przestrzeni.

Ale przykłady rzeźby miejskiej nie są domeną jedynie mniej lub bardziej odległych krajów zagranicznych – fascynujące realizacje znajdziemy także na naszym polskim gruncie. Historycznie jednym z najciekawszych miejsc prezentującym rzeźby i instalacje w przestrzeni publicznej jest Elbląg. Znajdziemy tam rozsiane po całym mieście abstrakcyjne metalowe konstrukcje, które w połowie lat 60. stworzyli awangardowi artyści z całej Polski we współpracy z elbląskimi Zakładami Mechanicznymi Zamech w ramach cyklicznego Biennale Form Przestrzennych. Założeniem biennale była współpraca artystów sztuk wizualnych z lokalnymi rzemieślnikami i robotnikami wykonującymi projekty, które „wyjdą z ciasnych ram muzeów i sal wystawowych, staną się (...) codziennością, by kształtować i uwrażliwiać współczesnego człowieka”. Ta niezwykła współpraca niosła obopólne korzyści i dla pracowników fabryki, i dla artystów – dała możliwość nawiązania porozumienia ponad podziałami i profesjami, z niewątpliwą korzyścią także dla trzeciej strony: wszystkich mieszkańców i odwiedzających miasto, którzy zyskali arcyciekawe, unikatowe na skalę światową przykłady sztuki publicznej.

Miejsca plenerowej prezentacji sztuki musiały, rzecz jasna, zawitać także do stolicy. W Warszawie miłośnicy sztuki najnowszej powinni wybrać się do Parku Rzeźby na Bródnie, założonego z inicjatywy znanego artysty Pawła Althamera. W parku znajdziemy nie tylko twórczość jej założyciela, ale także takich wybitnych postaci międzynarodowej sceny artystycznej, jak Ai Weiwei, Olafur Eliasson czy Magdaleny Abakanowicz. Zwolennicy sztuki bardziej tradycyjnej z pewnością znajdą coś dla siebie w malowniczym Parku Rzeźby w Królikarni – przede wszystkim prace Xawerego Dunikowskiego, którego imię nosi instytucja.

Rzeźby i instalacje w przestrzeni miejskiej mogą jednak także pełnić rolę symboliczną. Tak jest chociażby w przypadku prac laureatów i laureatek konkursu Artystyczna Podróż Hestii, umieszczonych w sopockim Parku Hestii. „Człowiek rodzi się na nowo” to neon stworzony przez Katarzynę Kimak, laureatkę 14. edycji konkursu APH. Praca Kimak jest bezpośrednim nawiązaniem do antropologicznych badań przeprowadzonych przez artystkę w strukturach Sopockiego Towarzystwa Ubezpieczeniowego. Uczestnikami projektu byli pracownicy infolinii szkodowej i sprzedażowej, z którymi artystka przeprowadzała rozmowy na temat ludzkiej egzystencji we współczesnym świecie. W sopockim parku uwagę zwraca także rzeźba Mateja Franka. O ile neonowi Katarzyny Kimak bliżej do instalacji i sztuki konceptualnej, o tyle Frank wybrał już tradycyjne medium rzeźbiarskie. Artysta stworzył monumentalną, trójwymiarową formę, inspirowaną odczytanymi z mapy granicami Sopotu, których linie przedstawił jako nakładające się na siebie i rozchodzące rytmicznie fale. Sztuka obecna jest zresztą nie tylko w Parku Hestii – w lipcu w tkankę miejską wpisało się „Echo”, Xawerego Wolskiego. Rzeźba, odsłonięta 2 lipca, świetnie koresponduje z bliskością wybrzeża i echem fal odbijających się plażę.

Idąc do muzeum bądź galerii spodziewamy się określonej narracji – idziemy tam w końcu w konkretnym celu, by doświadczać emocji i skupić się na wybranym przez kuratora czy artystę problemie wystawy. Przechadzając się ulicami miasta skupiamy się raczej na samych sobie i codziennej gonitwie, a przestrzeń wokół nas traktujemy przeważnie użytkowo, nie spodziewając się przy tym innych doznań niż te czysto praktyczne. Zapominamy jednak, że miasto powinno być wielozmysłowe; powinno spełniać podstawowe potrzeby mieszkańców, w tym także pobudzać estetycznie i kształtować wrażliwość. Henry Moore, najbardziej wpływowy brytyjski rzeźbiarz, pisał: „Rzeźba jest sztuką otwartej przestrzeni. Potrzeba jej światła dziennego i słońca, natura stanowi najlepsze otoczenie i uzupełnienie dzieła rzeźbiarskiego. Wolałbym, aby moje rzeźby umieszczano w jakimkolwiek krajobrazie, niż w najpiękniejszej choćby budowli”. Jego słowa do dziś inspirują twórców inicjatyw pozwalających sztuce wychodzić z murów muzeów i galerii w ogólnodostępną przestrzeń miejską.

Image
foto:
Karol Kacperski
Image
foto:
Karol Kacperski
Image
foto:
Karol Kacperski
Image
foto:
Karol Kacperski